| Saygıdeğer Efendiler, 1921 yılı içinde, çeşitli devletlerle
resmî ve özel bir takım temaslar kuruluyordu. Türk - Rus temas ve
ilişkileri olumlu bir yönde gelişiyordu. Fransızlardan başka, İtalyanlar
ve İngilizlerle de temaslar kurulmuştu.1921 yılı Haziranında yanlış
anlaşılmaya yol açmış bulunan birkonuyu açıklayacağım.13 Haziran 1921'de
İtilâf Kuvvetleri BaşkomutanıGeneral H a r r i n g t o n'un yakınlarından
olduğunu söyleyen BinbaşıH e n r y ( Henri ) ve S t u r t o n ( Ştörton
) adlarındaki iki subay motorla İnebolu'ya geldiler. Bu subaylar,
G e n e r a l H a r r i n g t o n (Harington) adına şunları bildirdiler
: Ben, bir torpido ile İnebolu'dan İstanbul'a H a r r i n g t o n
'un Boğaziçi'ndeki yalısına gideyim. Orada generallebarış esasları
üzerinde anlaşayım. Ayrıca, İngiltere'nin bağımsızlığımızıtam olarak
kabul ettiğini, Yunalıların topraklarımızdan çıkarılacaklarınıve daha
başka konular üzerinde de tartışmanın mümkün olduğunu söylemişler.
Bu subaylara verilen cevapta, benim İstanbul'a gitmeyeceğimve General
H a r r i n g t o n 'un İnebolu'ya gelip o sırada orada bulunan R
e f e t P a ş a ile görüşmesinin uygun olacağı bildirilmiştir. 18
Haziran 1921 tarihli bir telgrafta İstanbul'da H a m i t B e y'dengeldi.
Bu telgrafta bildirilenler aşağı yukarı şöyleydi : Burada resmî göreviolan
bir İngiliz, İngiltere'nin İstanbul'daki en büyük makamı adına bugün
bana başvurarak hemen bir barış anlaşması için görüşmeye hazır bulunduklarını,
M u s t a f a K e m a l P a ş a H a z r e t l e r i 'yle derhalilişki
kurmak istediklerini ve acele cevap beklediklerini size bildirmeküzere
aracı olmamı rica etti.
H a m i t B e y'e verilen cevapta, görüşmelere hazır olduğumuz
bildirilmişti. 5 Temmuz 1921'de Zongııldak'a gelen bir İngiliz torpidosu
G e n e r a l H a r r i n g t o n 'dan bana bir mektup getirmişti.
Tercümesi Ankara'ya telgrafla bildirilen bu mektup şuydu : Komutan
H e n r y vasıtasıyla aldığım habere göre; siz, bana, bir askerin bir
askerle görüşmesi tarzında bazı düşünceler bildirmek isteğinde bulunuyorsunuz.
Böyle olduğu takdirde, sizce uygun görülecek bir günde İnebolu'da
veya İzmit'te sizinle buluşmak üzere Ajax zırhlısıyla gelmeme Britanya
Hükümeti'nce izin verilmiştir. Arzu buyurulduğu takdirde, durum
üzerinde son derece açık ve serbest olarak görüşmelere hazırım.
Düşüncelerinizi dinlemek vebunları İngiliz Hükümeti'ne bildirmekle
görevliyim. İngiliz Hükümeti adına ne görüşmeler yapmak ne de konuşmak
için hiç bir resmi yetkim yoktur. Görüşmenin İngiliz zırhlısında
yapılması gerekir. Zırhlıda, yüksek şahsınız kendilerine layık bir
biçimde kabul edilecektir. Karaya dönüşlerine kadar tam bir hürriyetiçinde
bulunacaklardır. Böyle bir buluşma kabul edildiği takdirde, size
uygun düşen tarih ve saatlerin bildirilmesini rica ederim.
Bu mektupta yazılanlara göre, G e n e r a l H a r r i n g t o n
iletemasa geçmek ve görüşmek isteyenin ben olduğum anlaşılıyor.
Halbuki,gerçek böyle değildir. Onun için G e n e r a 1 H a r r i
n g t o n 'a şu cevabıverdim :
Zonguldak'a göndermiş olduğunuz mektubun tercümesini, bugün Ankara'yabildirdiler.
Aramızda yapılacak görüşmelerin bir yanlış anlama temeline dayandırılmaması
için aşağıdaki noktalara dikkatinizi çekmeye mecburum. 13 Hazirantarihinde
Binbaşı H e n r y ve arkadaşlan İnebolu'ya gelerek, zâtıâlîlerinin,
Binbaşı H e n r y aracılığı ile R e f e t P a ş a ' ya teklif edilmiş
olan esaslar üzerinde benimle görüşmek istediğinizi bildirmişlerdir.
Nitekim, bu noktalar BinbaşıH e n r y tarafından size yazılan ve
imzalı bir sureti de bize bırakılmış olan mektupta bildirilmiştir.
Aramızda doğrudan doğruya yapılan haberleşmenin başlangıcı bundan
ibarettir. Millî isteklerimiz sizce bilinmektedir. Millî topraklarımızın
düşmanlardan tamamıyla kurtarılması millî sıııırlarımız içinde siyasî,
malî, iktisadî,askerî ve kültürel alanlarda tam istiklâl ilkesi
kabul edildiği takdirde, görüşmelere başlamaya hazır olduğumuzu
bildiririm. Size, Binbaşı H e n r y tarafından açıklanan sebepler
dolayısıyla, görüşmelerin, sizin çok iyi karşılanacağınız İnebolu
kasabasında ve karada yapılması bizce uygun görülmüştür. Bu noktalardaaramızda
görüş birliği olup olmadığını belirtecek cevabınızı bekliyorum.
Yüksekmaksadınız, sadece durum hakkında bilgi almak ise, bunun için
arkadaşlarımızdanbirini görevlendirebiliriz.
Bu mektuba bir karşılık gelmedi. Ancak, Temmuzun yedinci günüİstanbul'da
H â m i t B e y'i gören İngiliz maslahatgüzarı M ö s y ö R a t t
i g a n (Retigın), bir tüccar olarak Anadolu'ya gelen Binbaşı H
e n r y'ye, G e n e r a l H a r r i n g t o n 'un, oradaki İngiliz
esirlerinin yerlerini ve sağlık durumlarını öğrenmeye çalışmasını
ve mümkünse, millîorduların İstanbul'a doğru ilerlemeye devam edip
etmeyeceklerini M u s t a f a K e m a l P a ş a ' dan sormasını
istediğini, B i n b a ş ı H e n r y'nin bundan başka teşebbüslere
girişmek için bir yetkisinin bulunmadığını bildirmiş.
Efendiler,1922 yılının Ağustosuna kadar da Batı devletleriyle olumluanlamda
ciddi ilişkiler kurulamadı. Memleketimizde bulunan düşmanlarısilâh
gücüyle çıkarmadıkça, gösterebileceğimiz millî varlık ve kudretimizifiilen
ispat etmedikçe, diplomasi alanında ümide kapılmanın doğru olmadığı
yolundaki inancımız kesin ve sürekli idi. En doğru görüşün bu olduğunu,
bu olacağını tabiî olarak kabul etmek gerekir. Gerçekten de bugünün
hayat şartları içinde bir tek fert için olduğu gibi, bir millet
için de kudret ve kabiliyetini fiilî eserlerle gösterip ispatlamadıkça
kendisine değer verilmesini ve saygı gösterilmesini beklemek boşunadır.
Kudret vekabiliyetten yoksun olanlara değer verilmez. İnsanlık,
adalet ve cömertliğingereklerinin yerine getirilmesini, bütün bu
vasıflara sahip olduğunu gösterenler isteyebilir.
|